In deze blog[1] maak ik een beknopt rondje langs de rechtspraak op het gebied van spuitzones zoals deze aan de orde zijn gekomen in diverse uitspraken op het gebied van handhaving, omgevingsvergunningen en bestemmingsplannen.[2]
Ik besteed ook kort aandacht aan de vraag of het onderwerp spuitzones in planschaderecht voorkomt (spoiler alert: niet dat ik heb kunnen vinden). Ter illustratie benoem ik verder enkele schadeloosstellingen die in de praktijk minnelijk tot stand zijn gekomen en mij bekend zijn en haal ik een taxatie aan die mij bekend is uit een planschadeonderzoek.
Conclusie
Wat mij op is gevallen:
- Omgevingsvergunningen en bestemmingsplannen die voorzien zijn van een goed locatiespecifiek onderzoek om het verkleinen van een spuitzone tussen agrarische functies en woonfuncties te onderbouwen, blijven bij de rechter vaker in stand.
- Een goed locatiespecifiek onderzoek besteedt aandacht aan het feitelijk landgebruik (en de historie daarvan), het middelengebruik, de maximale planologische mogelijkheden en het realiteitsgehalte daarvan, maar ook aan maatregelen die driftwerend werken en de adequate planologische borging daarvan.
- Het locatiespecifiek onderzoek hoeft niet per sé in een rapport, het kan ook in een uitgebreide motivering van een ruimtelijk besluit worden opgenomen.
- Aan plattelandswoningen komt minder bescherming toe.
- Bestemmingsplannen en omgevingsvergunningen waarin geen rekening is gehouden met een spuitzone of die gebaseerd zijn op een verouderd locatiespecifiek onderzoek worden steevast vernietigd.
- Bestaande situaties met gevoelige functies binnen de spuitzone van 50 meter brengen met zich dat een nieuwe gevoelige functie de bedrijfsvoering van een boer niet belemmert.
- Er moet nog altijd rekening gehouden worden met de maximaal planologische mogelijkheden, doorschakelen naar de representatieve of reële exploitatiemogelijkheden kan als dit evident is.
- Deze situaties zijn echter geen legitimatie voor het zonder nadere afweging vergunnen van een teeltvorm of het toevoegen van nieuwe gevoelige functies. In die gevallen is een locatiespecifiek onderzoek verplicht.
- Bestemmingsplannen die gebaseerd zijn op een spuitzone van 50 meter tot aan de gevel van een woning worden gerespecteerd als bestaande, legale situaties. Geen handhaving of verplichting tot het opleggen van een spuitzone van 50 meter gemeten vanaf de erfgrens.
- Doorkijkje naar het omgevingsplan: bestaande legale situaties – bijvoorbeeld bij recht toegestane agrarische activiteiten op 50 meter gemeten vanaf een woning – worden gerespecteerd en mogen als zodanig in een nieuw omgevingsplan terugkomen (niet verplicht om alsnog te verruimen naar 50 meter vanaf de erfgrens).
- Handhaving op basis van het voorzorgsbeginsel bij intensief bestrijdingsmiddelengebruik? Boeren die veel spuiten krijgen te maken met kritische buren en moeten rekening houden met een vergrote kans op handhaving van de 50-meter zone.
- Planschaderechtspraak en nadeelcompensatiegeschillen over spuitzones zijn niet bekend. Het lijkt erop dat dit komt doordat er vaak minnelijke regelingen worden getroffen, waarbij een vergoeding wordt betaald voor de publiekrechtelijke en privaatrechtelijke acceptatie van spuitzones.
Hierna vindt de geïnteresseerde lezer de onderbouwing van mijn conclusies aan de hand een verkort samengevatte beschrijving van de casus en het oordeel van de rechter. De links naar de concrete uitspraken zijn opgenomen onder de samenvatting. Ik heb per thema de nieuwste rechtspraak bovenaan gezet.
Handhaving
Overtreding zorgplicht?
Verzoek om handhaving op basis van zorgplicht artikel 2.11 Bal bij bespuiten van sierteelt. Handhaving afgewezen. Rechtbank vernietigt het besluit: college heeft onvoldoende de aard, intentie en omvang van het feitelijke gebruik van bestrijdingsmiddelen onderzocht. College kon niet vaststellen of de zorgplicht wordt overtreden. Geen voorlopige voorziening getroffen m.b.t. tijdelijk spuitverbod van 6 weken.
Pioenrozenteelt
Kweker wijzigt boomteelt naar pioenrozenteelt. Dit is toegestaan op grond van het bestemmingsplan. Burger verzoekt om instellen spuitverbod van 3 jaar op basis van voorzorgsbeginsel en spuitzone van 250 meter. Gemeente weigert. Grondslag voor handhaving ontbreekt. Grondslag voor verstrekken spuitplan ontbreekt. Weigeringsbesluit blijft in stand.
Definitie woning
Burger vordert handhaving spuitzone van 50 meter.
Een agrarisch perceel met boomkwekerij en fruitteelt grenst aan een perceel met een burgerwoning. Op het agrarisch perceel moet een afstand van 50 meter aangehouden worden tussen de agrarische activiteiten en woningen.
Onder de definitie van woningen valt niet (ook) de tuin. De afstand van 50 meter wordt zodoende berekend tot aan de gevel van de woningen. De tuin valt binnen de spuitzone.
De burger kan vanwege deze planregel niet afdwingen dat de boer een spuitzone van 50 meter vanaf de erfgrens in acht neemt. Handhaving terecht afgewezen.
Agrarisch perceel geen gevoelige functie
Burger vordert handhaving van spuitzone op perceel met fruitboomgaard ten opzichte van zijn agrarisch perceel dat hij feitelijk als tuin / hobbymatig houden van paarden exploiteert. Geen gevoelige functie in de zin de planregels (planologisch is het geen tuin). Dat voor WOZ agrarisch perceel feitelijk als tuin wordt gewaardeerd, maakt dat niet anders. Handhaving terecht afgewezen.
Legalisatie
Burger vordert verwijdering van fruitbomen binnen 50 meter vanaf woningen. Gemeente handhaaft niet op de spuitzone. Boer dient een legalisatieverzoek in. Gemeente publiceert ontwerpbesluit tot legalisatie: spuitzone van 20 meter tot de woning. Gelet op dat ontwerpbesluit tot legalisatie wordt de handhaving afgewezen. De vraag of een spuitzone van 20 meter volstaat, schuift de Afdeling door naar de procedure over de legaliserende vergunning. Handhaving terecht afgewezen.
Omgevingsvergunningen
Omzetting bedrijfswoning
Omgevingsvergunning verleend (2024) voor de omzetting van een bedrijfswoning naar een woning met voormalige functionele binding met een bedrijf. Op 25 meter afstand van een perceel waar bollenteelt mogelijk is. Geen locatiespecifiek onderzoek. College heeft feitelijk gebruik van het agrarisch perceel tot uitgangspunt genomen: volledig bebouwd, verwijderen van de gebouwen niet mogelijk. Geen resterend perceel dat bruikbaar is voor bollenteelt. Geen concrete plannen daartoe. Perceelsoppervlak is te klein voor rendabele exploitatie. Machinaal spuiten niet aannemelijk. College hoefde geen rekening te houden met maximale planologische mogelijkheden. Rechtbank overweegt dat woningen in de directe omgeving omschakelen naar teelt met gebruik van bestrijdingsmiddelen belemmert. Aan voormalige bedrijfswoning komt lager beschermingsniveau toe. Vergunning blijft in stand.
ECLI:NL:RBOBR:2026:3295
24-uurs zorgaccommodatie
Omgevingsvergunning geweigerd (2023) voor een 24-uurs zorgaccommodatie op 18 meter afstand van agrarisch perceel (feitelijk geen bespuiting, maar wel toegestaan). Fruitteelt mogelijk op 30 meter afstand. Initiatiefnemer exploiteert al een zorgboerderij, maar 24-uurs zorgaccommodatie is een intensivering. Locatiespecifiek onderzoek (2021) op basis van EFSA model afgewezen. Strijd met goed woon- en leefklimaat, weigeringsbesluit blijft in stand.
Huisvesting arbeidsmigranten
Omgevingsvergunning (2023) voor huisvesting van 120 arbeidsmigranten op 17 meter afstand van agrarisch perceel met glastuinbouwbestemming. Uitvoerige locatiespecifieke onderzoeken. Agrarisch perceel is relatief klein. Watergang aanwezig die bespuiten eperkt. Perceel niet geschikt voor bespuiting met getrokken spuit (alleen handmatig mogelijk). Afschermende werking van bebouwing. Voorschrift m.b.t. het oprichten van een afscherming met kokosmatten. Vergunning blijft in stand.
Prikkelarme woningen
Omgevingsvergunning (20224) voor 30 prikkelarme woningen op 6 meter afstand van agrarisch perceel. Feitelijk wordt er niet gespoten, maar boer wil mogelijkheid open houden. Uitvoerig locatiespecifiek onderzoek. Toekomstig gebruik van gewasbeschermingsmiddelen niet waarschijnlijk. Plan voorziet in afschermende werking met grondwal, begroeid topscherm en houtwal. Omgevingsvergunning blijft in stand.
Mantelzorgwoning
Een familie wil een mantelzorgwoning bouwen binnen 50 meter van agrarisch perceel
Er is voorzien in een spuitzone van 27 meter. Omliggend is sprake van agrarische functies, maar er wordt niet gespoten.
De vergunning wordt geweigerd omdat de gemeente geen functies wil toestaan die agrarische bedrijven kunnen beperken (vaste gedragslijn). Geen locatiespecifiek onderzoek. Weigeringsbesluit blijft is stand.
Pottenteelt
Omgevingsvergunning verleend om bomenteelt te wijzigen in pottenteelt.
Bestemming was agrarisch met grondgebonden teelt (laanbomen). Burgerwoningen binnen 50 meter. Geen locatiespecifiek onderzoek. Verandering van laanboomteelt naar pottenteelt is geen vergelijkbare voortzetting van het gebruik als boomkwekerij. Vergunning voor een nieuwe activiteit in afwijking van het bestemmingsplan vergt een nieuwe beoordeling. Vergunning wordt vernietigd.
Skaeve Huse
Omgevingsvergunning verleend voor realisatie van Skaeve Huse op minder dan 50 meter van agrarisch perceel. Vergunningvoorschrift stelt als voorwaarde dat privaatrechtelijk of publiekrechtelijk geborgd moet zijn dat spuitzone van 50 meter tot stand komt. Vergunning wordt niet geschorst.
ECLI:NL:RBNNE:2025:4797 (vovo)
Bestemmingsplan / omgevingsplan
Fruitbomen
Conserverend bestemmingsplan buitengebied. Burger verzet zich tegen planregel dat op naastgelegen perceel ‘bestaande fruitteelt’ toestaat. Nieuwe boomgaarden binnen 50 meter alleen mogelijk d.m.v. omgevingsvergunning (locatiespecifiek onderzoek). Historische situatie: bestaande fruitbomen mochten op 50 m afstand van woningen (34 meter van erfgrens). Aanvullende overweging Afdeling: in nieuw bestemmingsplan mag bestaande, legale situatie worden gerespecteerd (ook al is de spuitzone kleiner dan 50 meter). Planregel met afwijkingsbevoegdheid op basis van maatwerkonderzoek is niet rechtsonzeker.
Woningbouw
Woningbouw op 0 meter afstand van een agrarisch perceel. Feitelijk wordt er niet gespoten, maar spuiten is wel toegestaan. Voorschrift in de planregels dat ziet op een dubbele afschermende meidoorn- of sleedoornhaag. Geen locatiespecifiek onderzoek. Ten onrechte geen rekening gehouden met maximale planologische mogelijkheden van de boer. Voorschrift is onvoldoende. Bestemmingsplan wordt vernietigd.
59 woningen Oostrum
Bestemmingsplan vastgesteld voor de bouw van 59 woningen. Agrarische percelen binnen 50 meter van de woningbouw (feitelijk gebruik: grasland, maar bewuste teeltwijziging – intensivering – met oog op bestemmingsplan). Herstelbesluit met voorwaardelijke verplichting: pas bouwen nadat gebruik van bestrijdingsmiddelen niet meer mogelijk is. Gemeente neemt ook voorbereidingsbesluit dat wijziging van het bestaande gebruik beperkt. Afdeling past zelf voorwaardelijke verplichting aan, zodat spuitzone ook de tuin betreft. Bestemmingsplan blijft in stand.
ECLI:NL:RVS:2025:4134
Ecodorp Milhezerweg Deurne
Bestemmingsplan (2024) maakt woningbouw op 15 meter afstand van agrarisch perceel mogelijk. Voorheen was woningbouw tot op 25 meter van agrarisch perceel toegestaan. Geen locatiespecifiek onderzoek (later wel ingebracht). Bestemmingsplan voorziet wel in windhaag. Geen rekening gehouden met maximale planologische maatregelen. Feitelijk gebruik van het agrarisch perceel met name mais en gras, recent verleende vergunning voor een jongveestal. Boer maakt aanspraak op wisselteelt (aardappelen). Aanspraak daarop niet onaannemelijk. Onzeker of de landschappelijke maatregelen ook voldoende bescherming tegen aardappelteelt brengen. Bestuurlijke lus: onderzoeksopdracht naar de gevolgen van woningbouw voor de gebruiksmogelijkheden van het agrarisch perceel.
Kleine beperking
Bestemmingsplan (2023) maakt woningbouw mogelijk, voor een klein deel op een afstand van minder dan 50 meter van een agrarisch bedrijf (rundvee en schapen). Feitelijk gebruik is grasland, althans geen akkerbouw. Afwijkingsbevoegdheid voor de boer om landgebruik te intensiveren. Boer maakt geen gebruik van planologische mogelijkheid om gewassen te telen en is dat ook niet van plan. Groot deel van grond blijft beschikbaar voor telen van gewassen. Gering belang van boer bij behoud van afwijkingsmogelijkheid t.b.v. onbeperkt gebruik van agrarische grond. Belang van woningbouw weegt zwaarder. Bestemmingsplan blijft in stand.
Plattelandswoning Drimmelen
Wijzigingsplan (2021) functiewijziging agrarische bedrijfswoning naar plattelandswoning. Glastuinbouwbedrijf vreest beperking in de bedrijfsvoering. Tuin van plattelandswoning op 20 meter van de kas. Afstand tot schuur waar bestrijdingsmiddelen worden klaargemaakt is 0 meter, tot de woning 15 meter. Geen onaanvaardbaar woon- en leefklimaat. Naburig perceel met bestemming wonen op 5 meter afstand van de kas. Boer moet hier al rekening houden met goed woon- en leefklimaat bij die woning. Plattelandswoning geniet minder bescherming. Ander perceel met maisteelt kan wijzigen naar sierteelt, maar niet aannemelijk dat ter plaatse van plattelandswoning geen goed woon- en leefklimaat kan worden gegarandeerd. Afdeling houdt rekening met driftreducerende technieken van paragraaf 3.5.3 Activiteitenbesluit en teelvrije zone langs oppervlaktewater.
Vijf vrijstaande woningen
Bestemmingsplan vastgesteld voor 5 vrijstaande woningen op 10 m afstand van fruitboomgaard. Locatiespecifiek onderzoek op basis van PRI. Planregeling die zou moeten voorzien in uitsluiting langdurig menselijk verblijf. Fruitteler verzoekt om schorsing van het plan. Schorsing toegewezen. Planregeling rechtsonzeker en locatiespecifiek onderzoek niet toepasbaar. Woningbouw kan fruitbedrijf beperken.
Verblijfsrecreatie Efteling
Bestemmingsplan (2018) voorziet in verblijfsrecreatie naast een rotsplantenkwekerij. Geen rekening gehouden met een spuitzone. Geen locatiespecifiek onderzoek. Spuitzone later ook niet goed bepaald: meten vanaf de grens waar bedrijfsvoering van de kweker is toegestaan. Ten onrechte geen rekening gehouden met maximale planologische mogelijkheden. Verandering van teelt is eenvoudig mogelijk. Bestemmingsplan vernietigd.
Recreatiewoningen
Boer bestrijdt de komst van recreatiewoningen naast zijn tuinbouwbedrijf (viburnum en seringenkwekerij) op minder dan 50 meter. De afstand tussen de recreatiebestemming en het agrarisch perceel is 11,5 meter en 17 meter t.o.v. een woonperceel. Locatiespecifiek onderzoek gaat uit van driftverspreiding als gevolg van neerwaarts spuiten met een driftreductie van 75% en concludeert dat zonder maatregelen sprake is van een goed woon- en leefklimaat. Nieuwe recreatiefunctie leidt niet tot belemmeringen van de bedrijfsfunctie. Onderzoek niet bestreden. Bestemmingsplan blijft in stand.
Planschade en nadeelcompensatie
In de gepubliceerde rechtspraak en in de literatuur zijn geen uitspraken gevonden op het gebied van het planschaderecht of nadeelcompensatie in relatie tot spuitzones.
Dit komt waarschijnlijk omdat:
- Er worden weinig spuitzones op agrarische grond gelegd (directe planschade).
- Activiteiten die de bedrijfsvoering niet belemmeren, leiden niet tot (indirecte) planschade.
- Bufferstroken buiten agrarische percelen leiden niet tot planschade.
- Gemeenten planschadeovereenkomsten sluiten met ontwikkelaars die de schadeplichtigheid doorleggen, met minnelijke regelingen tot gevolg.
Uit mijn praktijk:
Betaalde vergoedingen voor privaatrechtelijke en publiekrechtelijke acceptatie van een spuitzone:
- 2021: afkoop spuitzone (en bijkomend aanbod) voor € 30.000,= in fruitteeltgebied.
- 2011: acceptatie spuitzone op een perceel van circa 2.23o m² in fruitteeltgebied / € 9.000,=, circa € 4,=/m²
- 2011: acceptatie spuitzone op een perceel van circa 2.210 m² in fruitteeltgebied / € 64.202,=, circa € 29,=/m²
Geraamde planschadevergoeding:
Onderzoek SAOZ in 2023 i.v.m. opleggen spuitzone op agrarisch perceel van circa 8.900 m² / € 16.050,=, € 1,80 / m².
Tot slot
Deze blog ben ik begonnen met de conclusies naar aanleiding van het rondje langs de rechtspraak. Wilt u in een concreet geval een op maat gemaakt advies? Neem dan contact met mij op om de mogelijkheden te bespreken. In de meeste gevallen kan binnen een tijdsbestek van 4 uur een locatiespecifiek advies worden gemaakt die inzicht geeft in de rechtspositie in een concreet geval. De kosten daarvan zijn € 1.200,= exclusief BTW (zakelijke opdrachtgevers) en € 1.452,= inclusief BTW (particuliere opdrachtgevers).
Caren Schipperus
[1] Zie hier de eerdere blogs van mijn hand over spuitzones:
https://www.alexadvocaten.nl/naar-een-nieuwe-vuistregel-voor-spuitzones/
https://www.alexadvocaten.nl/een-tweede-woning-naast-een-agrarisch-perceel-hoe-zit-het-met-spuitzones/
https://www.alexadvocaten.nl/spuitzone-van-250-meter/
https://www.alexadvocaten.nl/bestem-een-spuitzone-zorgvuldig/
https://www.alexadvocaten.nl/spuitzones-op-welke-afstand/
https://www.alexadvocaten.nl/spuitzones-en-gebiedsontwikkeling/
https://www.alexadvocaten.nl/zorgplichten-voor-agrarische-bedrijven/
[2] Dit rondje langs de rechtspraak is totstandgekomen in het kader van de voorbereiding van het seminar spuitzonering van 17 juni 2026 en daarna aangevuld met enkele uitspraken inzake o.a. de plattelandswoning. Zie daarvoor nog deze overweging 8.3 uit de casus Drimmelen (in de tekst hiervoor komt deze aan bod). De Afdeling overweegt, onder verwijzing naar haar uitspraak van 19 januari 2022 (ECLI:NL:RVS:2022:166, onder 3.3), dat, indien een voormalige agrarische bedrijfswoning wordt bestemd als plattelandswoning, deze in planologisch opzicht nog steeds deel uitmaakt van de inrichting en dat deze niet wordt beschermd tegen de milieuemissie van deze inrichting. De inrichting wordt op deze manier niet in zijn bedrijfsvoering belemmerd door het gebruik van de (voormalige) agrarische bedrijfswoning als burgerwoning. Dit betekent echter niet zonder meer dat ter plaatse van die woning een aanvaardbaar woon- en leefklimaat is gegarandeerd. Of daarvan sprake is, dient door het college te worden beoordeeld. Bij deze beoordeling moet niet alleen rekening worden gehouden met de bestaande situatie, maar moet rekening worden gehouden met de maximale planologische mogelijkheden van het plan. Dit neemt niet weg dat een plattelandswoning een lager beschermingsniveau geniet ten opzichte van de milieuemissie van de inrichting waartoe de voormalige agrarische bedrijfswoning behoorde dan een normale burgerwoning. Het college zal bij een plattelandswoning daarom sneller mogen oordelen dat sprake is van een aanvaardbaar woon- en leefklimaat dan bij een normale burgerwoning.
